Heilige Maria van Vrede

Beschrijving

Heilige Maria van Vrede
Olieverf op doek, gemonteerd op paneel
Waarschijnlijk Duitsland, 18e eeuw
Afmetingen: ca. 46 × 35 cm
Herkomst: Privécollectie, Zuid-Duitsland

Dit schilderij toont een uitzonderlijke en zeldzame voorstelling van de Zwarte Madonna als Sancta Maria de Pace, Maria, Koningin van de Vrede. Zowel de Madonna als het Christuskind zijn donker getint en vertonen duidelijk Afrikaanse gelaatstrekken en strak gekruld haar. Maria draagt een lange bruine onderkleding en een met blauw-en-goud versierde met hermelijn gevoerde mantel, wit met zwarte staartvlekken. In haar rechterhand houdt ze zowel een scepter als een tak vast, wat haar rol als Regina Pacis, Koningin van de Vrede, symboliseert. Op haar borst hangt een gouden ovale medaillon met een pauselijke figuur. Ze staat op een wereldbol, geplaatst in een bootvormig bekken dat drijft op stilstaand water, mogelijk een meer of de zee.
Het Christuskind, gezeten op Maria's linkerarm, draagt eveneens een bruine mantel en houdt in zijn linkerhand een gouden rijksappel, bekroond met een kruis (globus cruciger), en een tak, mogelijk een olijftak. Dit vredessymbool wordt door de hele compositie herhaald: vergelijkbare ranken verschijnen aan beide zijden en ontspringen ook uit het bekken waarin Maria op de wereldbol staat. Beide figuren dragen meerdere rijen parels, die zuiverheid en spirituele autoriteit symboliseren, en zijn gekroond. Boven Maria's hoofd houdt een spandoek met de inscriptie “S. MARIA DE PACE” twee engeltjes.

De compositie volgt de barokke iconografie van de Regina Pacis devotie, waarin Maria wordt voorgesteld als een bemiddelaarster voor vrede: vrede met God, met zichzelf (het geweten) en met de naaste - een triade die ook voorkomt in theologische geschriften en preken over vrede uit de 17e en 18e eeuw. Langs de rand van het bekken staat, in gouden letters, de inscriptie “PATRONIN DES FRIDEN” (“Patrones van Vrede”). Aan de scepter in Maria's rechterhand is een banier bevestigd met de tekst “FRIDEN MIT GOT” (“Vrede met God”). Aan weerszijden van het bekken staan twee palen met banieren waarop staat “FRIDEN MIT DEM GEWISSEN” (“Vrede met het geweten”, links) en “FRIDEN MIT DEN NECSTEN” (“Vrede met de naaste”, rechts). Onder de rechterbanier verwijst een vijfpuntige ster naar Maria als Stella Maris (Ster van de Zee).

De afbeelding is nauw verwant aan een reeks gravures uit de 17e en 18e eeuw uit het Karmelietenklooster Maria vom Frieden in Keulen, waar de devotie tot Maria de Pace ontstond rond een Mariabeeld, gedoneerd door Maria de’ Medici. Dit beeld, later verloren gegaan, werd vereerd als een wonderverbeeldend beeld en aangeroepen als brenger van vrede, met name tijdens de Dertigjarige Oorlog. Verschillende gravures uit deze context tonen Maria met het kindeke Jezus op een wereldbol, met olijftakken en vergezeld van inscripties die haar titel als Koningin van de Vrede benadrukken.

In tegenstelling tot deze prenten, die Maria doorgaans met Europese gelaatstrekken afbeelden, toont dit schilderij, net als een ander bekend voorbeeld in het voormalige Augustijnenklooster te Pfaffen-Schwabenheim, een Zwarte Madonna. Er is geen bewijs dat het oorspronkelijke Keulse standbeeld een donkere huidskleur had, wat deze geschilderde interpretaties des te opmerkelijker maakt. De combinatie van devotionele iconografie en Afrikaanse gelaatstrekken maakt dit werk tot een uiterst zeldzame voorstelling binnen de vroege moderne Mariadevotie.

Bijzonder opmerkelijk in de context van de Maria de Pace-verering is de aanwezigheid van Edith Stein (Zuster Teresia Benedicta a Cruce) in het Karmelklooster Maria vom Frieden in Keulen. Zij trad in 1933 in bij deze karmelgemeenschap en verbleef daar tot haar vertrek op 31 december 1938, toen zij om veiligheidsredenen naar het Karmel in Echt (Nederland) ging. Volgens bronnen in het Edith Stein Archief bracht zij op haar laatste dag in Duitsland een kort bezoek aan de Maria vom Frieden kerk, toen al een parochiekerk, om te bidden tot de “Koningin van de Vrede”.”